Badanie nasienia po wazektomii – kiedy je zrobić i co oznaczają plemniki w wyniku?

„W wyniku badania nasienia po wazektomii nadal są plemniki. Czy to znaczy, że wazektomia się nie udała?” Nie zawsze.

Gdy oceniam badanie nasienia po wazektomii, nie patrzę wyłącznie na odpowiedź „plemniki są” albo „plemników nie ma”. Znaczenie ma również ile czasu minęło od zabiegu, ile plemników wykryto i czy są ruchliwe.

Jedna zasada jest natomiast prosta: dopóki wynik nie pozwoli potwierdzić skuteczności wazektomii, stosuj dotychczasową antykoncepcję.

Przeczytasz tutaj:

• Dlaczego po wazektomii trzeba zbadać nasienie?

• Kiedy zrobić pierwsze badanie nasienia po wazektomii?

• Jak przygotować próbkę do badania?

• Mam plemniki w wyniku po wazektomii – czy zabieg się nie udał?

• Dlaczego plemniki nieruchome mogą nadal być obecne?

• Co jeśli w badaniu są plemniki ruchliwe?

• Kiedy po wazektomii można przestać stosować antykoncepcję?

• Czy po prawidłowym badaniu ryzyko ciąży spada do zera?

Dlaczego po wazektomii trzeba zbadać nasienie?

Podczas wazektomii przecinam i zabezpieczam nasieniowody. Blokuję w ten sposób drogę, którą plemniki przemieszczają się z najądrzy do dalszych odcinków dróg wyprowadzających nasienie.

Nie oznacza to jednak, że w dniu zabiegu wszystkie plemniki znikają z ejakulatu. Te, które wcześniej znalazły się już poza miejscem przecięcia nasieniowodu, mogą pozostawać tam jeszcze przez pewien czas i pojawiać się podczas kolejnych wytrysków.

Dlatego zagojona rana nie mówi mi, czy wazektomia jest już skuteczna. Nie mówi mi tego również liczba stosunków ani sam upływ kilku tygodni.

Potrzebujemy badania nasienia po wazektomii, określanego również jako PVSA, czyli post-vasectomy semen analysis. Ten skrót oznacza po prostu kontrolne badanie nasienia po zabiegu.

Kiedy zrobić pierwsze badanie nasienia po wazektomii?

Zbyt wczesne badanie może niepotrzebnie Cię zaniepokoić.

Często stosowanym punktem odniesienia jest wykonanie pierwszej kontroli nie wcześniej niż 12 tygodni po wazektomii i po co najmniej 20 ejakulacjach. Dlaczego liczymy jedno i drugie? Czas pozwala ustabilizować się efektowi zabiegu, a kolejne wytryski pomagają usunąć plemniki, które pozostały w dalszej części dróg wyprowadzających nasienie.

Jeżeli wykonasz badanie bardzo wcześnie i zobaczysz w wyniku plemniki, nie musi to oznaczać, że nasieniowód nadal jest drożny.

Jak przygotować próbkę do badania?

Tu zawsze zacząłbym od instrukcji laboratorium, w którym wykonujesz badanie. Szczegóły dotyczące pobrania i dostarczenia materiału mogą się różnić. Najczęściej zaleca się kilka dni abstynencji seksualnej przed pobraniem. Ważniejsze od zapamiętania jednej liczby jest jednak prawidłowe pobranie próbki.

Zwróć uwagę na trzy rzeczy:

• zbierz cały ejakulat do odpowiedniego pojemnika;
• jeśli część próbki została utracona, powiedz o tym w laboratorium;
• przestrzegaj podanego przez laboratorium czasu i warunków transportu.

To szczególnie ważne, jeśli oceniamy ruchliwość plemników. Próbka dostarczona zbyt późno może utrudnić prawidłową interpretację.

Nie używaj do pobrania zwykłej prezerwatywy ani przypadkowego pojemnika. Dostaniesz odpowiednią instrukcję z laboratorium.

Mam plemniki w wyniku po wazektomii – czy zabieg się nie udał?

To zależy przede wszystkim od liczby i ruchliwości plemników.

Najczęstszy błąd polega na przeczytaniu wyniku i zatrzymaniu się na słowie „plemniki”.

Jeżeli widzę pojedyncze plemniki nieruchome, oceniam tę sytuację inaczej niż wtedy, gdy w próbce nadal obecne są plemniki ruchliwe. Dlatego nie interpretuj samodzielnie każdego dodatniego wyniku jako „nieudanej wazektomii”.

Dlaczego plemniki nieruchome mogą nadal być obecne?

Po wazektomii pojedyncze plemniki mogą utrzymywać się w ejakulacie przez pewien czas. Jeżeli są nieruchome i występują w bardzo małej liczbie, ich obecność nie musi oznaczać, że zabieg nie zadziałał.

W praktyce właśnie dlatego nie wymagam, aby pacjent patrzył wyłącznie na słowo „azoospermia”. Wynik trzeba zestawić z czasem od operacji, liczbą plemników, ich ruchliwością i – czasem – poprzednimi badaniami.

Inaczej podchodzę do sytuacji, w której niewielka liczba nieruchomych plemników stopniowo maleje, a inaczej do wyniku, w którym pojawiają się plemniki ruchliwe albo ich liczba rośnie.

Co jeśli w badaniu są plemniki ruchliwe?

Wtedy na pewno nie uznaję jeszcze wazektomii za skuteczną.

Plemniki ruchliwe oznaczają, że droga umożliwiająca ich przedostawanie się do ejakulatu może nadal istnieć. Może chodzić o to, że badanie zostało wykonane zbyt wcześnie. Możliwa jest też zachowana drożność albo rekanalizacja, czyli ponowne utworzenie połączenia pomiędzy wcześniej przeciętymi końcami nasieniowodu.

Nie oznacza to automatycznie, że od razu potrzebujesz kolejnego zabiegu. Najpierw chcę zobaczyć kolejny wynik i kierunek zmian. Inaczej oceniam stopniowe zmniejszanie się liczby plemników, a inaczej utrzymywanie się ich na podobnym poziomie.

Przez cały ten czas stosujesz inną metodę antykoncepcji.

Kiedy po wazektomii można przestać stosować antykoncepcję?

Nie wtedy, gdy miną dokładnie trzy miesiące.

Nie wtedy, gdy odbyłeś określoną liczbę stosunków.

I nie wtedy, gdy rana jest już całkowicie zagojona.

Dodatkową antykoncepcję możesz odstawić dopiero po ocenie badania nasienia i potwierdzeniu przez urologa, że wazektomia jest skuteczna.

To jedna z tych sytuacji, w których wolę powiedzieć pacjentowi jasno: nie zgadujemy.

Jeżeli wynik pokazuje azoospermię, czyli całkowity brak plemników, sytuacja jest zazwyczaj jednoznaczna. Przy nielicznych nieruchomych plemnikach decyzja zależy od ich liczby oraz protokołu stosowanego przez lekarza. Zazwyczaj przy przy liczbie < 100 000 nieruchomych plemników/ml wymagamy drugiego badania.

Czy po prawidłowym badaniu ryzyko ciąży spada do zera?

Nie. Jest bardzo małe, ale nie jest matematycznym zerem. Bardzo rzadko po wcześniej skutecznej wazektomii może dojść do późnej rekanalizacji, czyli ponownego powstania drożności nasieniowodu.

Ryzyko ciąży po wcześniej prawidłowo potwierdzonej wazektomii szacuje się na około 1 przypadek na 2000.

Nie oznacza to, że po prawidłowym wyniku powinieneś co kilka miesięcy wykonywać badanie nasienia „na wszelki wypadek”. Rutynowo nie kontrolujemy go bez końca. Jeśli jednak po potwierdzonej skutecznej wazektomii u partnerki pojawi się ciąża, jednym z elementów diagnostyki będzie ponowne badanie nasienia.

Najważniejsze jest więc nie to, czy w wyniku widzisz jakiekolwiek plemniki, ale jakie są ich liczba i ruchliwość. I dopóki nie potwierdzę, że wynik spełnia kryteria skutecznej wazektomii, nie traktuj zabiegu jako jedynego zabezpieczenia przed ciążą.

Autor: lek. Rafał Wojcieszuk – specjalizujący się w urologii, członek Polskiego oraz Europejskiego Towarzystwa Urologicznego. Na co dzień pracuje w II Klinice Urologii Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Szpitalu Bielańskim.

Treść powstała pod merytorycznym nadzorem lekarza, przy wsparciu narzędzi AI.